 Ο ΙΛΙΣΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η περιοχή του Ολυμπιείου είναι, γεμάτη μυθολογικές και ιστορικές μνήμες, κυρίως λόγω του ποταμού Ιλισού. Ο ποταμός που περνούσε πλάι στη νότια πλευρά του ιερού του Ολύμπιου Διός, είχε τις πηγές του στις ΒΔ πλαγιές του Υμηττού, κοντά στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου Θεολόγου. Από αριστερά δεχόταν όλα τα νερά ιδίως της Καισαριανής και από δεξιά τα νερά που ρέουν από τα Τουρκοβούνια. Περνούσε μπροστά από το Παναθηναϊκό Στάδιο και το λόφο Αρδηττού. Σχεδόν απέναντι από το λόφο του Αρδηττού, χωριζόταν σε δύο βραχίονες και σχημάτιζε ένα είδος επίπεδης νησίδας. Οι δύο βραχίονες του Ιλισού ενώνονταν και πάλι παρακάτω. Σε μικρή απόσταση από τη Ν.Δ. γωνία του Ολυμπιείου, η κοίτη του ποταμού διακοπτόταν, από ένα βραχώδες συγκρότημα και σχημάτιζε ένα βαθύ βάραθρο 4-5 μ, έτσι που τα νερά του πέφτοντας σχημάτιζαν ένα μικρό καταρράκτη. Οι αθηναίοι πίστευαν ότι από εκεί εξαφανίστηκαν και τα τελευταία νερά του κατακλυσμού του Δευκαλίωνα, για αυτό το λόγο κάθε χρόνο έριχναν μέσα στο χάσμα αυτό αλεύρι σταρένιο, ζυμωμένο με μέλι. Ο Ιλισός άφηνε, κατά την πορεία του προς το Φάληρο, δεξιά το Ολυμπιείο και το Ν.Α. τείχος της Αθήνας , προχωρούσε μεταξύ του λόφου του Μουσείου (Φιλοπάππου) και του λόφου Σικελίας Σφαγείων) και κατέβαινε προς την πεδιάδα. Σήμερα ο ποταμός είναι ξηρός και η κοίτη του βρίσκεται κάτω από τις οδούς Β. Κωνσταντίνου, Αρδηττού και Καλλιρρόης.  Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΟΥ ΙΛΙΣΟΥ Στην αρχαία Αθήνα, ο Ιλισός λατρευόταν ως ήρωας και θεός. Συνήθως εικονίζεται, όπως οι άλλοι ποτάμιοι θεοί, σαν ταύρος με ανθρώπινο πρόσωπο ή κεφάλι ή σαν νεαρός με μικρά κέρατα ή κάποιο άλλο διακριτικό. Με τον Ιλισό έχει ταυτιστεί γυμνή, καθιστή, νεαρή μορφή στο δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα. Η λατρεία του ποταμού αποδεικνύεται από δύο επιγραφές του 5ου π.χ. αιώνα, στο Επιγραφικό Μουσείο, οι οποίες είναι σχετικές με τα ιερά χρήματα και τους θησαυρούς των θεών και όπου αναφέρεται και ο ποταμός Ιλισός μεταξύ άλλων θεών και ηρώων. Ο Ηρόδοτος λεει πως όταν ο ισχυρός βόρειος άνεμος είχε καταστρέψει πολλά πλοία των περσών στις βραχώδεις ανατολικές ακτές του Πηλίου (Η, 12-13), οι Αθηναίοι ίδρυσαν ιερό του Βορέα "παρά ποταμόν Ιλισόν", στη θέση όπου κατά τους μύθους ο Βορέας είχε αρπάξει την κόρη του βασιλιά Ερεχθέα Ωρείθυια. Ο μύθος λέει ότι ο Βορέας άρπαξε την πανέμορφη Ωρείθυια, ενώ έπαιζε με τη Φαρμακεία νύμφη κάποιας πηγής με νερό φαρμακερό , κοντά στις όχθες του Ιλισού. Η αρχαιότερη μαρτυρία, για την αττική αυτή παράδοση, έρχεται από δύο θαυμάσια ερυθρόμορφα αγγεία της εποχής προ των Περσικών πολέμων, όπου παριστάνεται η αρπαγή της Ωρείθυιας από το Βορέα (Furtwangler, Berl, Vasenslg 2165). Το τοπίο αυτό, στο οποίο αγαπούσε ο Σωκράτης να αναπαύεται όπως αναφέρει ο Λουκιανός, περιγράφεται από τον Πλάτωνα, στο διάλογο Φαίδρος 229-230. Ο Σωκράτης και ο Φαίδρος, που συναντήθηκαν έξω από το τείχος της πόλης, διασχίζουν ξυπόλητοι τα "χαρίεντα, καθαρά και διαφανή" νερά το ποταμού, αφού δεν είχε πολύ νερό λόγω καλοκαιριού (ούτε γέφυρα υπήρχε εκεί), για να περάσουν στην απέναντι όχθη του, όπου υπήρχε τόπος κατάλληλος για συζήτηση και περισυλλογή. Στη νησίδα αυτή του Ιλισού υπήρχε πανύψηλη πλατάνα, ίσκιος , χλόη κι ελαφρό αεράκι. Κοντά βρισκόταν μια μικρή αλλά "χαριεστάτη πηγή μάλα ψυχρού ύδατος" καθώς και μια μεγάλη και σύσκια λυγαριά, που τα άνθη της ευωδίαζαν τον αέρα. Η ομορφιά του τοπίου έκανε το μαθητή να φανταστεί εδώ στα "μελίρρυτα ρείθρα", (Νόννος, Διονυσιακά 47,265), του ποταμού, την αρπαγή της κόρης του Ερεχθέα, από το Θράκα βασιλιά Βορέα. Ο Σωκράτης του απήντησε ότι το σημείο αυτό βρίσκεται 2-3 στάδια πιό κάτω, κοντά στην κοίτη του ποταμού, στο σημείο απ' όπου περνούσαν το ποτάμι για να πάνε στο ιερό της Άγρας. Κοντά στο χάσμα των βράχων έβγαινε άφθονο νερό και σχημάτιζε μια πηγή, την ονομαστή πηγή της Καλλιρρόης.  Ο Θουκυδίδης (ΙΙ,15,3) αναφέρει ότι στη θέση της Καλλιρρόης, κατασκευάστηκε η "Εννεάκρουνος" από τους Πεισιστρατίδες. Αυτή έγινε αφορμή, κατά τον Ηρόδοτο να διωχθούν οι Πελασγοί του Υμηττού στη Λήμνο, γιατί δήθεν ενοχλούσαν τις λουτροφόρες παρθένες, που έπαιρναν νερό από την πηγή "για τα νυφικά νερά των μελλόνυμφων γυναικών και για τις κάθε είδους ιεροτελεστίες". Η πραγματική αιτία της έξωσης των Πελασγών ήταν άλλη. Οι Αθηναίοι είχαν δώσει την περιοχή αυτή στους Πελασγούς για να κατοικήσουν, ως ανταμοιβή για την κατασκευή των τειχών της Ακρόπολης. Όταν όμως είδαν την περιοχή, που ήταν πρώτα άγονη, καλά καλλιεργημένη, ζήλεψαν και θέλησαν να την πάρουν πίσω. Ανασκαφές στο χώρο έγιναν από τον E. Penrose, το διάστημα 1883-1886 και το 1922 από τον G. Welter. Στην περιοχή γύρω από τον ναό πραγματοποιήθηκαν από το 1886, σχεδόν συνέχεια, έως το 1907 ανασκαφές από την Ελληνική Αρχαιολογική Εταιρεία και στη δεκαετία του 1960 από τον Ιωάννη Τραυλό. ΣΧΕΤΙΚΟ ΑΡΘΡΟ Tης N. KΟNTPAPΟY-PAΣΣIA Αποκαλύπτονται σιγά σιγά τα λεγόμενα παριλίσια ιερά κάτω από το ναό του Ολυμπίου Διός και ξαναζωντανεύουν τα βήματα του Σωκράτη, που ξιπόλητος στις όχθες του Ιλισού με το μαθητή του Φαίδρο, σε ένα τοπίο ειδυλλιακό, με βαθύσκιωτα πλατάνια, μια πηγή με ολόδροσο νερό, ολάνθιστες λυγαριές, με το ιερό των Νυμφών και του Αχελώου, ένα χώρο ευωδιαστό, στολισμένο με «κόρες και αγάλματα» και «με τη μελωδία του θέρους ν' αντηχεί το χορό των τζιτζικιών», όπως ο Σωκράτης αναφέρει στον πλατωνικό «Φαίδρο», αρχίζει να συζητάει περί έρωτος. Είναι ένα κομμάτι της αρχαίας Αθήνας, ίσως το πιο άγνωστο στους Αθηναίους που κατεβαίνουν ανίδεοι από τη λεωφ. Βουλιαγμένης προς το κέντρο, στρίβουν στο φανάρι της λεωφ. Αμαλίας και δεν ρίχνουν ούτε μια ματιά στον περιφραγμένο χώρο δεξιά τους, από το εκκλησάκι της Αγ. Φωτεινής ώς την Αμαλίας, όπου είναι πλέον θαμμένος ο Ιλισός. Κι όμως, στις όχθες αυτού του ποταμού λέγεται πως στρατοπέδευσαν οι Αμαζόνες με τα άλογά τους μετά την πρώτη νικηφόρα μάχη τους εναντίον των Αθηναίων λίγο προ του Tρωικού Πολέμου. Στις όχθες του ιερού αυτού ποταμού έφτασε δεκαεξάχρονος, με μακριά μαλλιά, ο Θησέας, τραβώντας πίσω του ένα βόδι ή τον ταύρο του Μαραθώνα, έναν από τους άθλους που έκανε ερχόμενος από την Τροιζήνα, για να τον θυσιάσει στα παριλίσια ιερά. Ευτυχής όποιος ξεναγείται στην ιστορία και στο μύθο μέσα σ' αυτό το χώρο από τον πιο ειδικό, τον υπεύθυνο αρχαιολόγο της Γ' ΕΠΚΑ Γιώργο Καββαδία, που από τον περασμένο Σεπτέμβριο με μια ομάδα αρχαιολόγων, αρχιτεκτόνων, συντηρητών και σχεδιαστών έχει αναλάβει να κάνει πιο ευανάγνωστα τα μνημεία αυτά στο πλαίσιο των έργων ενοποίησης των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας. Ηταν ένα διάφανο πρωινό, όταν σταθήκαμε με τον κ. Καββαδία στο νότιο περίβολο του ναού του Ολυμπίου Διός για να δούμε από κάτω τις παλαιές ξεχασμένες ανασκαφές, που τώρα αποκαλύπτονται με απλούς καθαρισμούς από τη βλάστηση και αποχωματώσεις. Σ' αυτή τη λωρίδα, συνολικής έκτασης 15 στρεμμάτων, υπάρχουν ερείπια από σημαντικά μνημεία διαφόρων εποχών, με πρώτο το βράχο της Ολυμπίας Γης. Eίναι το μικρό ύψωμα με τα πευκάκια και τους αθάνατους, ακριβώς στο φανάρι Αθαν. Διάκου και Αμαλίας. Ενας βράχος ορατός από τα προϊστορικά χρόνια. «Ο τόπος αυτός, έτσι όπως είναι κάπως υπερυψωμένος και τόσο κοντά στο ποτάμι, ήταν ιδανικός για ανθρώπινη εγκατάσταση». Kάτω από τα θεμέλια Ο βράχος της Ολυμπίας Γης δεν είναι το μικρό αυτό τμήμα που βλέπουμε. Eχει μεγάλο μήκος. Διαπερνά τα θεμέλια του ναού του Ολυμπίου Διός και καταλήγει στο Ζάππειο. Αν σταθούμε εκεί επάνω, θα δούμε πως στη ρίζα του βράχου υπάρχουν τα θεμέλια του αρχαιότερου δικαστηρίου, του «επί Δελφινίω» (500 π.Χ.), όπου δικάζονταν οι «δίκαιοι φόνοι». Εκεί πήγε ο Θησέας να δικαστεί και να εξιλεωθεί γιατί είχε σκοτώσει τους μυθικούς γίγαντες γιους του Πάλλαντα, τους Παλλαντήδες. Παράσταση αυτού του αγώνα απεικονίζεται στις μετόπες του ναού του Ηφαίστου, στο Θησείο. Iδανικός ο βράχος της Ολυμπίας Γης για να δημιουργηθεί ένα μπελβεντέρε, γιατί από εκεί φαίνονται και τα υπόλοιπα μνημεία, όπως το Κρόνιο (150 μ.Χ.), που ήταν ένας μικρός δωρικός περίπτερος ναός, αφιερωμένος στον Κρόνο και στη γυναίκα του τη Ρέα, του οποίου σώζεται το κρηπίδωμα της ρωμαϊκής φάσης, και το Πανελλήνιο (131 μ.Χ.), ορατό σήμερα κατά το ήμισυ. Το άλλο μισό του ναού έχει ταφεί κάτω από την άσφαλτο της Αθ. Διάκου. Ηταν ένας μεγάλος ορθογώνιος ναός, αφιερωμένος στον πανελλήνιο Δία. Λέγεται ότι εκεί συλλατρεύονταν ο αυτοκράτορας Αδριανός ως Δίας και η γυναίκα του, Σαβίνα, ως Ηρα. Πλάι στο Πανελλήνιο είναι ο κλασικός πώρινος ναός που ταυτίζεται από τον αρχαιολόγο Ιω. Τραυλό (1908-85) με το Δελφίνιο, το ναό του Δελφινίου Απόλλωνος (450 π.Χ.), προστάτη των θαλασσινών ταξιδιών. Υπάρχει ακόμη το Βαλεριάνειο τείχος (256-260 μ.Χ.) και η πύλη της πόλης των Αθηνών, που μαζί με την Πύλη του Αδριανού ήταν δύο δρόμοι που ανηφόριζαν στην Ακρόπολη. Εξω από τα ρωμαϊκά τείχη και ύστερα από την επιμελημένη αρχαιολογική έρευνα που γίνεται (αποτύπωση, τεκμηρίωση, συγκέντρωση, ταύτιση και συντήρηση διάσπαρτου υλικού), άρχισε να φαίνεται η βυζαντινή συνοικία με τα εργαστήρια. Mια σειρά από βυρσοδεψεία που είχαν εγκαταστήσει εκεί οι Bυζαντινοί εκμεταλλευόμενοι τα νερά του ποταμού. Λίγο πιο κάτω ήταν το νεκροταφείο τους. Εχουν αποκαλυφθεί διακόσιοι τάφοι πλησίον του Ιλισού, που δεν είναι πλέον εκεί γιατί απλούστατα διαλύθηκαν. Βρισκόμαστε ακόμη στον περίβολο του τεράστιου Ολυμπιείου. «Κάποτε από εδώ ατένιζες το Φάληρο». Τώρα ένα τείχος πολυκατοικιών και ξενοδοχείων κρύβει τη θέα της θάλασσας. Από εδώ πρέπει να αντίκρισε ο Παυσανίας το 2ο αι. μ.Χ. αγάλματα, βωμούς και ιερά, το ποτάμι να κυλάει ήρεμα με τα ασημένια του νερά. Είδε ακόμη ανδριάντες του Αδριανού, του Ισοκράτη, τον τάφο του γενάρχη των Ελλήνων και ιδρυτή του ναού του Ολυμπίου Διός, Δευκαλίωνα, το Ηρώο του βασιλιά Κόδρου, το βωμό των Ιλισίδων μουσών, τον αρχαιότερο ναό του Πυθείου Απόλλωνος κι απέναντι, στη σημερινή συνοικία Μετς, τον αμφιπρόστυλο ναό της Αγροτέρας Αρτέμιδος (άγρα = κυνήγι) του 5ου αι., που έμοιαζε με το ναό της Aθηνάς Nίκης της Aκρόπολης και του οποίου σώζονται πλέον λίγα θεμέλια. Και να σκεφτεί κανείς πως μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας δεν διέφερε πολύ από την εικόνα που περιγράφει ο Παυσανίας. Στη θέση των παριλίσιων ιερών ήταν τα παριλίσια θέατρα, μερικά καφενεδάκια και μετρημένα διώροφα νεοκλασικά. Στην κλασική αρχαιότητα ήταν τα περίχωρα της πόλης. Kάτω από το ναό της Aγίας Φωτεινής ήταν το ιερό της θεάς του Σκότους. Ενας τόπος διαχρονικά ειδυλλιακός και ερωτικός, με την ανάμνηση του Σωκράτη ξαπλωμένου πλάι στο βωμό των μουσών, κάτω από έναν πανύψηλο πλάτανο να συζητάει με τους μαθητές του. Δεν είναι περίεργο πως ακριβώς εκεί, παρ' ότι το τοπίο δεν είναι πια ειδυλλιακό (πνιγμένο στα τσιμέντα των πολυκατοικιών από τη μια και στις αθλητικές εγκαταστάσεις από την άλλη, με το ποτάμι σκεπασμένο από τη δεκαετία του '60, την κρήνη Καλλιρρόη, που είδε ο Παυσανίας να τρέχει άφθονο πόσιμο νερό απέναντι από την Αγία Φωτεινή, οριστικά εξαφανισμένη) έβρισκαν καταφύγιο περιθωριακοί και άστεγοι εραστές; Δεν είναι μάλιστα πολύς καιρός που απομακρύνθηκαν με την επέμβαση της αστυνομίας, ενώ αγκαθωτά συρματοπλέγματα τους κράτησαν μακριά από τον αρχαιολογικό χώρο. Γιος του Ποσειδώνα Ο κ. Καββαδίας αισιοδοξεί πως θα έρθει μια γενιά που θα ανοίξει πάλι τον Ιλισό και θα αποκαταστήσει το τοπίο. Οι αρχαίοι, όπως λέει, είχαν τη σοφία να σέβονται και να τιμούν τους ζωντανούς οργανισμούς όπως είναι τα ποτάμια. Ειδικά τον Ιλισό τον θεωρούσαν ιερό, τον λάτρευαν ως ημίθεο, γιατί σύμφωνα με τη μυθολογία ήταν γιος του Ποσειδώνα και της Δήμητρας. Υπήρχε και ιερό προς τιμήν του κοντά στον Αρδηττό. Οι Αθηναίοι τον φαντάζονταν όμορφο σφριγηλό έφηβο κι έτσι απεικονίζεται στο δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα, πλάι στη νύμφη Καλλιρρόη. Aκόμη κι αν το όνειρο αυτό κάποτε υλοποιηθεί, τι θα έχει άραγε απομείνει από τα όμορφα παριλίσια ιερά; |